W 18. tygodniu ciąży dziecko ma już wykształcone narządy płciowe, coraz mocniej się porusza i odbiera dźwięki z wnętrza ciała mamy. Razem z nim rośnie też ciążowy brzuch. I choć samopoczucie zwykle dopisuje, to mogą już dawać się we znaki bóle kręgosłupa i obrzęki nóg. To dobry czas, żeby umówić wizytę u położnej i wybrać szkołę rodzenia. Od 18. tygodnia ciąży możesz też zrobić USG połówkowe. Czy powinnaś już czuć ruchy dziecka? Co pomaga na ból pleców i opuchnięte kostki? I po czym poznasz dobrą szkołę rodzenia?

Osiemnasty tydzień ciąży w pigułce 

– 18. tydzień ciąży – który to miesiąc? 

Umownie 18. tydzień to pierwszy tydzień 5. miesiąca ciąży i piąty tydzień II trymestru. 

– Jak wygląda dziecko w 18. tygodniu ciąży? 

Mierzy już 14–15 cm (od głowy do pośladków), czyli jest wielkości papryki. Waga dziecka w 18. tygodniu ciąży wynosi około 200 g1, czyli w ciągu ostatniego tygodnia przybrało aż 50 g masy ciała. Coraz sprawniej się porusza, a jego układ nerwowy szybko dojrzewa. Ma już okresy większej aktywności i odpoczynku, ale są jeszcze nieregularne. Cienką skórę pokrywa meszek (lanugo) i ochronna maź płodowa. Gdy odpowiednio się ułoży, na USG można już rozpoznać jego płeć. 

– Jak się czuje mama w 18. tygodniu ciąży? 

Dla wielu przyszłych mam to dobry, spokojny czas. Rosnący brzuch przesuwa jednak środek ciężkości, a relaksyna rozluźnia więzadła i zwiększa ruchomość stawów, więc często coraz mocniej zaczyna dokuczać ból pleców. Mogą się też już pojawić obrzęki stóp i kostek. Wiele kobiet czuje już pierwsze delikatne ruchy dziecka, choć pierworódki często muszą na nie poczekać jeszcze co najmniej 1–2 tygodnie. 

– Jak o siebie zadbać w 18. tygodniu ciąży? 

Jeśli jeszcze tego nie zrobiłaś, umów kontrolną wizytę u ginekologa i zaplanuj USG połówkowe, które należy wykonać między 18. a 22. tygodniem ciąży2. Zadbaj o codzienny ruch, który pomoże złagodzić ból kręgosłupa, zbilansowaną dietę i kontrolę masy ciała. Spróbuj spać na lewym boku. To dobry czas, żeby skorzystać ze wsparcia położnej i zapisać się do szkoły rodzenia.

Co się dzieje w 18. tygodniu ciąży?

Osiemnasty tydzień to początek piątego miesiąca i prawie półmetek ciąży. Dziecko ma wykształcone wszystkie najważniejsze organy, które teraz dojrzewają. Rozwija się jego układ nerwowy, dzięki czemu coraz lepiej odbiera bodźce i koordynuje ruchy. Zaczyna też szybko przybierać na wadze – rosną mięśnie, wzmacniają się kości, a pod cienką skórą stopniowo odkłada się tkanka tłuszczowa. 

Gdzie znajduje się dziecko w 18. tygodniu ciąży?

W miarę jak dziecko rośnie, macica powiększa się i zajmuje coraz więcej miejsca w brzuchu. Około 18. tygodnia jej najwyższa część znajduje się już powyżej spojenia łonowego i zbliża do pępka – tę wysokość osiągnie około 20. tygodnia ciąży3. Dziecko ma dużo miejsca, więc często zmienia pozycję, a na tym etapie jego ruchy możesz czuć jeszcze w podbrzuszu. Macica jest już na tyle duża, że zwykle można ją wyczuć przez powłoki brzucha. W 18. tygodniu ciąży brzuch u większości kobiet jest już zaokrąglony, choć u pierworódek i kobiet wysportowanych z reguły wciąż mały.

Jak rozwija się dziecko w 18. tygodniu ciąży?

  • Coraz więcej słyszy. Narząd słuchu i układ nerwowy dojrzewają z każdym dniem. Dziecko odbiera już dźwięki, przede wszystkim te z wnętrza ciała mamy, jak bicie serca i szum przepływającej krwi4.
  • Ma okresy aktywności i odpoczynku. Nie są jeszcze długie ani regularne, więc pierwsze ruchy będziesz odczuwać raczej sporadycznie. W kolejnych tygodniach zaczniesz rozpoznawać aktywność dziecka, ale uporządkowany rytm snu i czuwania rozwinie się później, w III trymestrze. 
  • Coraz lepiej panuje nad ruchami. Ponieważ dojrzewają mięśnie i układ nerwowy, ruchy stają się mniej gwałtowne i płynniejsze. Dziecko zgina kończyny, połyka płyn owodniowy, ćwiczy odruchy, a czasem czka i przypadkowo chwyta pępowinę5.
  • Szybciej przybiera na wadze. Kości stają się mocniejsze, mięśnie się rozwijają, a pod skórą zaczyna się odkładać tkanka tłuszczowa. Dzięki temu ciało dziecka stopniowo nabiera pełniejszego kształtu.
  • Ma ukształtowane narządy płciowe. Jeśli odpowiednio się ułoży, na USG połówkowym lekarz może już rozpoznać jego płeć. Ciało dziecka wykształca też pierwsze indywidualne cechy, np. na opuszkach palców formują się unikalne linie papilarne.

Czy w 18. tygodniu ciąży czuć ruchy dziecka?

Część wieloródek wyczuwa pierwsze delikatne ruchy dziecka w 18. tygodniu ciąży, określane jako delikatne łaskotanie czy trzepotanie. Wiele kobiet, szczególnie w pierwszej ciąży, doświadczy tego jednak dopiero za 2–4 tygodnie.

– Brak wyczuwalnych ruchów dziecka w 18. tygodniu zwykle jest w normie. Jeśli jeszcze ich nie doświadczasz, to nie znaczy, że na pewno dzieje się coś złego. W pierwszej ciąży możesz je zaobserwować nawet dopiero po 20. tygodniu6.

– Pierwsze ruchy są bardzo delikatne. Przypominają raczej muśnięcia (mamy opisują je jako bąbelki czy motylki) niż wyraźne kopnięcia, dlatego łatwo je przeoczyć lub pomylić z pracą jelit. 

– Żeby wyczuć pierwsze ruchy dziecka, potrzebujesz odpowiednich warunków. Najłatwiej zauważysz je podczas odpoczynku – połóż się na boku i skup uwagę na odczuciach z brzucha.

Jak się czuje kobieta w 18. tygodniu ciąży?

Większość przyszłych mam czuje się w tym czasie dobrze i ma sporo energii, bo poziom hCG znacznie spadł, a organizm przystosował się do ciąży. Hormony, które ją podtrzymują, powodują jednak liczne skutki uboczne – wysoki progesteron rozluźnia mięśnie gładkie, a relaksyna więzadła i stawy. Rośnie objętość krwi, naczynia są rozszerzone, a ciśnienie tętnicze spada7. Wszystko to może powodować szereg dolegliwości, m.in.:

  • ból w pachwinach (rozciąganie więzadeł obłych macicy);
  • zawroty głowy przy wstawaniu (niższe ciśnienie tętnicze, rozszerzenie naczyń krwionośnych, wolniejsza reakcja układu krążenia);
  • zgagę i zaparcia (rozluźnione mięśnie przewodu pokarmowego, ucisk macicy na jelita i żołądek);
  • krwawienie dziąseł (większe ukrwienie i większa wrażliwość dziąseł);
  • wzmożoną wydzielinę z pochwy (większe ukrwienie narządów rodnych i działanie estrogenów);
  • swędzenie skóry brzucha, piersi i ud (rozciąganie skóry i powstawanie rozstępów);
  • skurcze nóg, szczególnie w nocy (m.in. większe obciążenie nóg i zmiany w krążeniu).

Poza tym rosnący brzuch przesuwa środek ciężkości do przodu i pogłębia krzywiznę lędźwiową kręgosłupa, dlatego zwykle mocniej dokucza ból pleców. Mogą też puchnąć kostki i stopy, bo większa objętość krwi, zatrzymana woda i ucisk macicy na naczynia w miednicy utrudniają odpływ krwi z nóg8.

Jak sobie radzić z bólem pleców i obrzękami nóg?

1. Staraj się być codziennie aktywna. Umiarkowany ruch oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie tułowia i dna miednicy odciążają kręgosłup i często zmniejszają ból pleców. 
2. Zadbaj o prawidłową postawę ciała i wygodne buty. Prostuj plecy, nie dźwigaj ciężarów, a zamiast wysokich obcasów i płaskich klapek zakładaj wygodne obuwie, które dobrze podpiera stopy.Daj odpocząć nogom. Rób przerwy od długiego stania i siedzenia. W ciągu dnia co jakiś czas unoś na chwilę nogi do góry, a odpoczywaj i śpij na lewym boku, bo ta pozycja ułatwia odpływ krwi z nóg. 
3. Rozważ podkolanówki uciskowe, zwłaszcza jeśli długo stoisz lub siedzisz. Wspomagają odpływ krwi, ograniczają obrzęki i uczucie ciężkości nóg. Zakładaj je rano, zanim nogi zaczną puchnąć.
4. Rozluźniaj i odciążaj plecy. Na ból krzyża może pomóc ciepły, ale nie gorący okład albo letni prysznic. W nocy śpij na boku z poduszką między kolanami – taka pozycja zmniejsza napięcie w okolicy lędźwi i miednicy9.

Jakie badania zrobić w 18. tygodniu ciąży?

Jeśli jeszcze nie byłaś na wizycie planowanej między 15. a 20. tygodniem ciąży, to dobry czas, żeby ją umówić. Skontrolujesz ciśnienie i masę ciała, zapytasz o wszystko, co Cię niepokoi. Lekarz lub położna zleci Ci badanie moczu i morfologię krwi, w razie potrzeby dodatkowe badania, np. posiew moczu czy oznaczenie stężenia glukozy.

Najważniejszym badaniem na tym etapie ciąży jest USG połówkowe, wykonywane między 18. a 22. tygodniem. Pozwala szczegółowo ocenić budowę dziecka. Lekarz przygląda się narządom (m.in. sercu, mózgowi, kręgosłupowi i nerkom), mierzy poszczególne części ciała, żeby ocenić tempo wzrostu, sprawdza położenie łożyska i ilość płynu owodniowego. Na życzenie rodziców zwykle też określa lub potwierdza płeć dziecka.

Jak o siebie zadbać w 18. tygodniu ciąży?

Okolice półmetka ciąży to zwykle spokojny czas, w którym warto wypracować dobre nawyki i bez pośpiechu zacząć przygotowania do porodu. Najwięcej korzyści dają proste rzeczy: ruch i odpoczynek, zbilansowana dieta i edukacja.

Aktywność fizyczna i odpoczynek

Jeśli ciąża przebiega prawidłowo, ruch jest wskazany, ale zanim rozpoczniesz lub zmienisz plan treningowy, skonsultuj go z lekarzem prowadzącym. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników na każdym etapie ciąży zaleca co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo, np. spacery, pływanie, rower stacjonarny czy jogę/pilates dla ciężarnych. Ruch łagodzi ból pleców, poprawia nastrój i pomaga utrzymać prawidłową masę ciała. Pamiętaj jednak o regeneracji i nawodnieniu. Unikaj przegrzewania organizmu, w tym sauny, gorącego jacuzzi i intensywnego wysiłku podczas upału10.

Zbilansowana dieta i kontrola przyrostu masy ciała

W II trymestrze Twoje zapotrzebowanie na energię rośnie o około 260 kcal dziennie11. To niedużo – tyle kalorii ma np. mały jogurt naturalny i garść orzechów. Twoja dieta musi dostarczać dziecku niezbędnych składników odżywczych, więc jedz warzywa i owoce, produkty pełnoziarniste, chude mięso i nabiał, ryby i zdrowe tłuszcze. W codziennych posiłkach zadbaj zwłaszcza o: 

  • wapń potrzebny do budowy kości i zębów; 
  • żelazo potrzebne do produkcji krwi i transportu tlenu; 
  • kwasy omega-3, zwłaszcza DHA, ważne dla rozwoju mózgu i wzroku dziecka. 

To dieta i aktywność fizyczna najbardziej wpływają na tempo przybierania na wadze w ciąży. Kontroluj je, bo nadmierne zwiększa ryzyko powikłań, takich jak cukrzyca ciążowa12.

Konsultacje z położną

Od maja 2026 roku, dzięki nowemu standardowi opieki okołoporodowej, możesz skorzystać z opieki położnej już od początku ciąży, a nie jak do tej pory – dopiero od 21. tygodnia. Położna POZ pomoże Ci przygotować się do kolejnych etapów ciąży, porodu, połogu i karmienia piersią, a po narodzinach odwiedzi Cię w domu i wesprze w opiece nad noworodkiem. Korzyści z ciągłej opieki położnej w ciąży potwierdzają badania – poprawia ona doświadczenia kobiety oraz sprzyja większemu poczuciu bezpieczeństwa i lepszemu przygotowaniu, które pozytywnie wpływają na przebieg porodu13.

Szkoła rodzenia

Szkoła rodzenia to zorganizowany kurs przygotowujący do porodu, połogu i opieki nad dzieckiem, prowadzony zwykle przez położne. Idea zrodziła się w pierwszej połowie XX wieku, gdy angielski położnik Grantly Dick-Read zauważył, że lęk nasila napięcie mięśni i ból porodowy, a wiedza o porodzie pomaga przerwać to błędne koło. Polski model szkół rodzenia rozwinął prof. Włodzimierz Fijałkowski14. 

Program kursu łączy część teoretyczną z zajęciami praktycznymi: ćwiczeniami ogólnousprawniającymi oraz przygotowującymi do porodu i opieki nad noworodkiem. Badania potwierdzają, że udział w takich zajęciach zmniejsza lęk przed porodem15.

Szkoła rodzenia okiem położnej: czego nie nauczysz się z książek i Internetu?

– Z książek i sieci możesz się dużo dowiedzieć, ale tylko w szkole rodzenia wspólnie z partnerem przećwiczysz to w praktyce i pod okiem specjalistów, np. jaka pozycja porodowa jest dla Ciebie czy jak bezpiecznie podnosić dziecko. Położna lub inny specjalista od razu poprawi technikę, doradzi, da praktyczne wskazówki oraz wyjaśni, co w danej sytuacji jest normalne, a co wymaga konsultacji. Wiele rzeczy w teorii jest prostych, ale w praktyce, w stresie, często wydają się niewykonalne. – wyjaśnia Anna Kowalska, położna ze szkoły rodzenia Supermama.

Jak wybrać dobrą szkołę rodzenia? 

Zwróć uwagę na:

  • Doświadczony zespół. Wybierz szkołę prowadzoną nie przez jedną czy dwie osoby, ale przez cały zespół położnych, który wspierają inni specjaliści: lekarze, fizjoterapeuci uroginekologiczni, doradcy laktacyjni, psycholodzy okołoporodowi czy doule.
  • Szeroki program. Dobra szkoła przygotowuje nie tylko do samego porodu, lecz także do połogu, karmienia i opieki nad noworodkiem. Zwróć uwagę, czy program obejmuje konkretne czynności jak przystawianie dziecka do piersi, pielęgnację kikuta pępowiny i pierwsze kąpiele.
  • Zajęcia praktyczne i ruch. Poza wykładami w programie powinny się znaleźć ćwiczenia, praca z oddechem, pozycje porodowe, ruch miednicą, korzystanie z piłki, techniki relaksacji oraz sposoby łagodzenia bólu. Dobrze, jeśli zajęcia praktyczne uwzględniają wsparcie osoby towarzyszącej, np. podtrzymywanie w pozycji porodowej czy pomoc w zmianie ułożenia ciała.

Przyszłych rodziców z okolic Trójmiasta zaprasza szkoła rodzenia Supermama. Zapewniamy wsparcie prawie 20 położnych, opiekę nad mamą i dzieckiem aż do 2. miesiąca życia oraz bezpłatne webinary i treningi fitness dla kursantek, a w prezencie wyprawkę dla noworodka.

FAQ:

1. Jak ułożone jest dziecko w 18. tygodniu ciąży?

W 18. tygodniu dziecko ma w macicy jeszcze sporo miejsca, więc swobodnie się obraca i zmienia położenie. Macica powiększa się i przesuwa ku górze, ale jej najwyższa część zwykle nie sięga jeszcze pępka. Dlatego pierwsze ruchy możesz czuć nisko w brzuchu, najczęściej w podbrzuszu.

2. Czy można dotykać brzuch w ciąży w 18. tygodniu?

Tak, możesz dotykać i głaskać brzuch ciążowy – dziecko chronią mięśnie brzucha, macica i płyn owodniowy. Dla wielu rodziców głaskanie ciążowego brzucha jest częścią budowania więzi, choć w 18. tygodniu dziecko raczej jeszcze nie reaguje na dotyk.

3. Jakie są niepokojące objawy w 18 tygodniu ciąży?

Skontaktuj się z lekarzem, jeśli zaobserwujesz silny ból brzucha, krwawienie lub wyciek płynu z pochwy. Niepokojące są także wysoka gorączka oraz nagły obrzęk twarzy i dłoni, silny ból głowy czy zaburzenia widzenia, które mogą się wiązać ze wzrostem ciśnienia tętniczego.

Bibliografia:

1. Soma-Pillay P. i in., Physiological changes in pregnancy, „Cardiovascular Journal of Africa” 2016, t. 27, nr 2, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5715231/ (dostęp 02.06.2026).

    2. Alizadeh-Dibazari Z., Abdolalipour S., Mirghafourvand M., The effect of prenatal education on fear of childbirth, pain intensity during labour and childbirth experience: a scoping review using systematic approach and meta-analysis, „BMC Pregnancy and Childbirth” 2023, t. 23, nr 541, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10373291/ (dostęp 02.06.2026).

    3. American College of Obstetricians and Gynecologists, Back Pain During Pregnancy, https://www.acog.org/womens-health/faqs/back-pain-during-pregnancy (dostęp 02.06.2026).

    4. Hepper P. G., Shahidullah B. S., Development of fetal hearing, „Archives of Disease in Childhood – Fetal and Neonatal Edition” 1994, nr 71(2), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7979483/ (dostęp 02.06.2026).

    5. Kepley J. M., Bates K., Mohiuddin S. S., Physiology, Maternal Changes, StatPearls Publishing 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539766/ (dostęp 02.06.2026).

    6. Kwiatkowska E. i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży i w czasie po porodzie, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2023, t. 8, nr 2, s. 114–128, https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip-oraz-polskiego (dostęp 02.06.2026).

    7. Kwiatek M. i in., Szkoła rodzenia – profil pacjentek oraz wpływ zajęć na przebieg porodu i stan noworodka, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2011, t. 17, nr 3, s. 111–115, https://bibliotekanauki.pl/articles/4148 (dostęp 02.06.2026).

    8. Landess M., Christman M., Mikes B. A., Fetal Movement, StatPearls Publishing 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470566/ (dostęp 02.06.2026).

    9. Liddle S. D., Pennick V., Interventions for preventing and treating low‐back and pelvic pain during pregnancy, „Cochrane Database of Systematic Reviews” 2015, nr 9, https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD001139.pub4/pdf/full (dostęp 02.06.2026).

    10. Luo L., Zhou K., Zhang J., Xu L., Yin W., Interventions for leg cramps in pregnancy, „Cochrane Database of Systematic Reviews” 2020, nr 12, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8094374/ (dostęp 02.06.2026).

    11. Moore K. L., Persaud T. V. N., Torchia M. G., The Developing Human. Clinically Oriented Embryology 9th edition, Philadelphia 2013, Elsevier Saunders, https://koracademy.com/sites/default/files/inline-files/Embryology%20KLM.pdf (dostęp 02.06.2026).

    12. Motosko C. C. i in., Physiologic changes of pregnancy: A review of the literature, „International Journal of Women’s Dermatology” 2017, nr 3(4), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5715231/ (dostęp 02.06.2026).

    13. Muchacka R., Kukla M., Odżywianie kobiet w czasie ciąży, „Prace naukowe WSZIP” 2017, nr 42(3), s. 61–73, https://pracenaukowe.wwszip.pl/prace/prace-naukowe-42.pdf#page=63 (dostęp 02.06.2026).

    14. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists, Your baby’s movements in pregnancy, https://www.rcog.org.uk/for-the-public/browse-our-patient-information/your-babys-movements-in-pregnancy/ (dostęp 02.06.2026).

    15. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacji opieki okołoporodowej, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/standard-organizacji-opieki-okoloporodowej-18753726 (dostęp 02.06.2026).

    16. Rychlik E. i in., Normy żywienia dla populacji Polski, Warszawa 2024, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-spozycia-dla-populacji-polski-30-07.pdf (dostęp 02.06.2026).

    17. Sandall J. i in., Midwife continuity of care models versus other models of care for childbearing women, „Cochrane Database of Systematic Reviews” 2024, nr 4, https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD004667.pub6/full (dostęp 02.06.2026).

    18. Z. i in., Prevalence of lumbopelvic pain during pregnancy: A systematic review and meta-analysis of cross-sectional studies, „Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica” 2024, t. 103, nr 2, https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/aogs.14714 (dostęp 02.06.2026).

    Przypisy:

    1. K. L. Moore, T. V. N. Persaud, M. G. Torchia, The Developing Human. Clinically Oriented Embryology 9th edition, Philadelphia 2013, Elsevier Saunders, s. 250, https://koracademy.com/sites/default/files/inline-files/Embryology%20KLM.pdf (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacji opieki okołoporodowej, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/standard-organizacji-opieki-okoloporodowej-18753726 (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    3. J. M. Kepley, K. Bates, S. S. Mohiuddin, Physiology, Maternal Changes, StatPearls Publishing 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539766/ (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    4. P. G. Hepper, B. S. Shahidullah, Development of fetal hearing, „Archives of Disease in Childhood – Fetal and Neonatal Edition” 1994, nr 71(2), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7979483/ (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    5. M. Landess, M. Christman, B. A. Mikes, Fetal Movement, StatPearls Publishing 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470566/ (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    6. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists, Your baby’s movements in pregnancy, https://www.rcog.org.uk/for-the-public/browse-our-patient-information/your-babys-movements-in-pregnancy/ (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    7. P. Soma-Pillay i in., Physiological changes in pregnancy, „Cardiovascular Journal of Africa” 2016, t. 27, nr 2, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5715231/ (dostęp 02.06.2026).  ↩︎
    8. C. C. Motosko i in., Physiologic changes of pregnancy: A review of the literature, „International Journal of Women’s Dermatology” 2017, nr 3(4), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5715231/ (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    9. Z. Shanshan i in., Prevalence of lumbopelvic pain during pregnancy: A systematic review and meta-analysis of cross-sectional studies, „Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica” 2024, t. 103, nr 2, https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/aogs.14714 (dostęp 02.06.2026).
      American College of Obstetricians and Gynecologists, Back Pain During Pregnancy, https://www.acog.org/womens-health/faqs/back-pain-during-pregnancy (dostęp 02.06.2026).  ↩︎
    10. E. Kwiatkowska i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży i w czasie po porodzie, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2023, t. 8, nr 2, s. 114, https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip-oraz-polskiego (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    11. E. Rychlik i in., Normy żywienia dla populacji Polski, Warszawa 2024, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, s. 36, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-spozycia-dla-populacji-polski-30-07.pdf (dostęp 02.06.2026). ↩︎
    12. R. Muchacka, M. Kukla, Odżywianie kobiet w czasie ciąży, „Prace naukowe WSZIP” 2017, nr 42(3), s. 61–73, https://pracenaukowe.wwszip.pl/prace/prace-naukowe-42.pdf#page=63 (dostęp 02.06.2026).  ↩︎
    13. J. Sandall i in., Midwife continuity of care models versus other models of care for childbearing women, „Cochrane Database of Systematic Reviews” 2024, nr 4, https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD004667.pub6/full (dostęp 02.06.2026).  ↩︎
    14. M. Kwiatek i in., Szkoła rodzenia – profil pacjentek oraz wpływ zajęć na przebieg porodu i stan noworodka, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2011, t. 17, nr 3, s. 111, https://bibliotekanauki.pl/articles/4148 (dostęp 02.06.2026).  ↩︎
    15. Z. Alizadeh-Dibazari, S. Abdolalipour, M. Mirghafourvand, The effect of prenatal education on fear of childbirth, pain intensity during labour and childbirth experience: a scoping review using systematic approach and meta-analysis, „BMC Pregnancy and Childbirth” 2023, t. 23, nr 541, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10373291/ (dostęp 02.06.2026).  ↩︎