Trzynasty tydzień ciąży kończy pierwszy trymestr, dla wielu kobiet najtrudniejszy. Ustępują nudności i zmęczenie, wraca dobre samopoczucie, które sprzyja codziennej aktywności fizycznej. Płód intensywnie rośnie, jego nerki produkują już mocz, a jelita, które jeszcze niedawno znajdowały się w pępowinie, pracują teraz w jamie brzusznej. Czasem lekarz może się już pokusić o wstępne określenie płci dziecka. Kiedy mija ostateczny termin USG genetycznego? Jak bezpiecznie zacząć ćwiczyć w ciąży? I kim jest fizjoterapeuta uroginekologiczny? Przeczytaj!

Trzynasty tydzień ciąży w pigułce

– 13. tydzień ciąży – który to miesiąc? 

13. tydzień to początek 4. miesiąca ciąży i ostatni tydzień I trymestru. Wkrótce rozpocznie się trymestr II, zwany miesiącem/okresem miodowym ciąży.

– Jaka jest wielkość dziecka w 13. tygodniu ciąży? 

Płód w 13. tygodniu ciąży mierzy około 7–7,5 cm i waży 20–25 g1, wielkością przypomina cytrynę lub brzoskwinię. Jego głowa wciąż jest duża, ale ciało szybko rośnie i proporcje powoli zaczynają się wyrównywać. Twarz ma coraz bardziej wyraźne rysy. Dziecko intensywnie się porusza, choć mama jeszcze tego nie czuje.

– Jakie zmiany zachodzą u kobiety w 13. tygodniu ciąży? 

W 13. tygodniu ciąży u większości kobiet ustępują już nudności i zmęczenie. Samopoczucie się poprawia, wraca energia. Macica powoli wystaje ponad spojenie łonowe, więc u niektórych kobiet brzuch zaczyna się delikatnie zaokrąglać. Mogą się nasilić zgaga i zaparcia, uciążliwa bywa zwiększona objętość wydzieliny z pochwy. Wiele przyszłych mam zauważa już lekki przyrost masy ciała.

– Jakie badania zrobić w 13. tygodniu ciąży? 

Jeśli jeszcze nie miałaś USG genetycznego I trymestru, zostało niewiele czasu, bo wykonuje się je do końca 13. tygodnia i 6. dnia ciąży (gdy płód mierzy poniżej 84 mm długości ciemieniowo-siedzeniowej – CRL)2. Rozważ test złożony lub NIPT – opcjonalne, ale zalecane przez specjalistów prenatalne testy genetyczne. 

– Jakie jest ryzyko w 13. tygodniu ciąży? 

Ryzyko poronienia w 13. tygodniu ciąży wyraźnie maleje – do 1%3. Jest znacznie mniejsze niż na początku ciąży, ale nie znika – wciąż alarmujące są takie objawy jak silne bóle brzucha, krwawienie z dróg rodnych i gorączka. Pod koniec I trymestru rośnie natomiast znaczenie profilaktyki innych powikłań, m.in. cukrzycy ciążowej i nadciśnienia.

– Jak o siebie zadbać w 13. tygodniu ciąży? 

Wykorzystaj dobrze przypływ energii, np. zadbaj o zbilansowaną i różnorodną dietę i codzienną aktywność fizyczną, rozważ konsultację z fizjoterapeutą uroginekologicznym. Pomyśl o życiu intymnym – seks w prawidłowej ciąży jest bezpieczny i dla wielu kobiet wyjątkowo atrakcyjny, a poziom libido zwykle teraz wzrasta.

Co się dzieje w 13. tygodniu ciąży? 

Kończy się najbardziej wymagający etap ciąży. Dziecko wykształciło już wszystkie najważniejsze narządy, które będą teraz głównie dojrzewać i rosnąć – dobiegł końca okres największej podatności na zaburzenia rozwoju. U mamy z kolei znacznie już spadł poziom hCG – hormonu odpowiedzialnego za większość uciążliwych objawów pierwszych tygodni.

Jak wygląda dziecko w 13. tygodniu ciąży?

Na USG w 13. tygodniu ciąży widać wyraźnie m.in.:

  • Wyraźnie już ludzką sylwetkę płodu – ciało jest coraz bardziej proporcjonalne, mimo wciąż dużej głowy; płód mierzy ok. 7–7,5 cm. 
  • Zarys twarzy – oczy przesunęły się na przód głowy, uszy są już blisko docelowej pozycji, szyja jest dobrze zarysowana.
  • Kończyny – ręce osiągnęły już niemal docelowe proporcje, nogi są jeszcze krótkie; na palcach rąk pojawiają się zawiązki paznokci.
  • Narządy płciowe – nabierają charakterystycznych cech i właśnie w 13.–14. tygodniu ciąży można je najwcześniej rozróżnić4, choć pewność zwykle daje dopiero USG połówkowe.
  • Ruchy – dziecko porusza rękami, nogami i palcami, choć mama ich jeszcze nie czuje.

W tym czasie w kościach gromadzi się coraz więcej wapnia, a funkcję wytwarzania czerwonych krwinek stopniowo przejmuje od wątroby śledziona. Dziecko połyka też wody płodowe, co jest ważnym krokiem w stronę rozwoju układu pokarmowego i moczowego5. Nerki produkują już mocz.

Jakie badania zrobić w 13. tygodniu ciąży?

Jeśli jeszcze nie byłaś na drugiej wizycie u ginekologa, to najwyższy czas. Zgodnie ze standardem organizacji opieki okołoporodowej powinnaś ją odbyć między 11. a 14. tygodniem ciąży6. Lekarz przeprowadza lub zleca USG genetyczne, pomiar masy ciała i ciśnienia krwi, ocenia ryzyko powikłań ciążowych i depresji oraz edukuje w zakresie zdrowego stylu życia, ciąży i porodu. Informuje także o możliwości wykonania prenatalnych badań genetycznych – testu złożonego, NIPT i (w razie wskazań) biopsji trofoblastu.

13. tydzień ciąży to ostatnia chwila na USG genetyczne I trymestru. To ważne badanie, podczas którego lekarz mierzy fałd na karku dziecka, tzw. przezierność karkową (NT), co pomaga ocenić ryzyko wad genetycznych i części wad rozwojowych. 

Wszystkie te badania szczegółowo omówiliśmy w artykułach poświęconych 11. i 12. tygodniowi ciąży – zachęcamy do lektury.

Jak się czuje przyszła mama w 13. tygodniu ciąży?

U większości kobiet pod koniec I trymestru ustępują typowe dolegliwości wczesnej ciąży, zwłaszcza nudności, zmęczenie i nadwrażliwość na zapachy. Nasilają się z kolei inne i pojawiają nowe, choć przeważnie już nie tak dokuczliwe, zwłaszcza:

  • Zgaga i zaparcia – progesteron wciąż spowalnia perystaltykę jelit, dzięki czemu organizm dłużej trawi i wchłania składniki odżywcze potrzebne matce i dziecku7.
  • Ból w pachwinach – rosnąca macica rozciąga więzadła, które ją podtrzymują, co objawia się bólem promieniującym do pachwin, nasilającym się m.in. przy wstawaniu czy kichaniu8.
  • Zwiększona wydzielina z pochwy (leukorrhea) – przezroczysta lub biaława wydzielina bez nieprzyjemnego zapachu jest w ciąży zjawiskiem fizjologicznym i nasila się właśnie od końca I trymestru9.
  • Katar ciążowy – hormony ciążowe i zwiększony przepływ krwi powodują obrzęk błony śluzowej nosa, stąd uczucie zatkanego nosa, wodnista wydzielina i trudności z oddychaniem, zwłaszcza w nocy.

U wielu kobiet brzuch w 13. tygodniu ciąży zaczyna się delikatnie zaokrąglać – macica wychodzi ponad spojenie łonowe i można ją wyczuć przez powłoki brzuszne. U pierworódek wyraźny brzuch ciążowy jest jednak widoczny zwykle dopiero za kilka tygodni.

Jak o siebie zadbać w 13. tygodniu ciąży?

Gdy wraz z końcem I trymestru wraca energia i chęć do działania, to dobry czas, żeby świadomie zadbać o swoje ciało – jego siłę, wytrzymałość i elastyczność. I rozpocząć przygotowania do porodu.

Codzienna aktywność fizyczna w II trymestrze ciąży

W prawidłowo przebiegającej ciąży, przez cały czas jej trwania, Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo, rozłożonej na minimum 3 dni10. Podobne rekomendacje wydało też amerykańskie towarzystwo ginekologów i położników ACOG, podkreślając, że aktywność fizyczna w ciąży jest bezpieczna i wskazana, o ile nie występują przeciwwskazania medyczne11. Nie musisz być sportowcem, po prostu zadbaj o codzienny ruch – taki, jak lubisz, dopasowany do Twoich możliwości i samopoczucia.

Jakie formy ruchu są najlepsze w ciąży?

  • Spacery, najlepiej raźnym krokiem – nie wymagają sprzętu ani przygotowania. Możesz zacząć od 20–30 minut dziennie i stopniowo wydłużać trasę.
  • Pływanie i aqua aerobik – woda odciąża kręgosłup i stawy, a jednocześnie stawia opór, co pomaga bezpiecznie wzmacniać mięśnie i poprawiać kondycję. 
  • Joga prenatalna – łączy rozciąganie, ćwiczenia oddechowe i relaksację. Zwiększa elastyczność ciała, uczy świadomego oddechu i pomaga się wyciszyć. 
  • Pilates dla ciężarnych – wzmacnia mięśnie głębokie, w tym dno miednicy i mięśnie stabilizujące tułów. Pomaga przygotować ciało do noszenia rosnącego brzucha i porodu.
  • Ćwiczenia oporowe z lekkim obciążeniem – pomagają utrzymać siłę mięśni i stabilność sylwetki mimo stopniowego przesuwania się środka ciężkości.

Dlaczego warto się ruszać w ciąży?

Korzyści z systematycznej aktywności fizycznej w ciąży są liczne i dobrze udokumentowane badaniami, a do największych należą:

  • mniejsze ryzyko cukrzycy ciążowej, nadciśnienia i stanu przedrzucawkowego;
  • zapobieganie nadmiernemu przyrostowi masy ciała;
  • złagodzenie bólów kręgosłupa i miednicy12;
  • lepszy sen i mniejsze zmęczenie13;
  • poprawa nastroju oraz złagodzenie objawów depresji i lęku – aktywność fizyczna podnosi poziom endorfin, serotoniny i dopaminy, uczestniczących w regulacji emocji14;
  • lepsze przygotowanie do porodu – silniejsze mięśnie, lepsza wydolność oddechowa i większa świadomość pracy własnego ciała15;
  • pozytywny wpływ na rozwój i zdrowie dziecka – aktywność fizyczna w ciąży może korzystnie wpływać m.in. na skład krwi pępowinowej, a później mleka matki oraz funkcjonowanie łożyska16.

Jak bezpiecznie ćwiczyć w ciąży?

Najbezpieczniejsza jest umiarkowana intensywność wysiłku – jeśli podczas ćwiczeń możesz swobodnie rozmawiać, prawdopodobnie trenujesz w odpowiednim tempie.

Unikaj:

– sportów kontaktowych i dyscyplin, w których istnieje ryzyko uderzenia w brzuch (np. piłka nożna, koszykówka, hokej);
– aktywności związanych z dużym ryzykiem upadku (np. narciarstwo, jazda konna, surfing, rower w terenie);
– „gorącej” jogi czy pilatesu (w mocno nagrzanym i często dodatkowo wilgotnym pomieszczeniu) – przegrzewanie organizmu w ciąży może być niebezpieczne;
– ćwiczeń w leżeniu na plecach po I trymestrze – mogą ograniczać przepływ krwi do macicy;
– wstrzymywania oddechu podczas wysiłku;
– treningów prowadzących do skrajnego zmęczenia lub przegrzania organizmu.

Przerwij ćwiczenia i skontaktuj się z lekarzem, jeśli zaobserwujesz:

– krwawienie z dróg rodnych, 
– zawroty głowy, 
– ból w klatce piersiowej, 
– regularne bolesne skurcze, 
– duszność przed rozpoczęciem wysiłku, 
– wyciek płynu z pochwy,
– ból lub obrzęk łydki17.

Fizjoterapia uroginekologiczna

W ciąży ciało bardzo się zmienia. Rosnąca macica przesuwa środek ciężkości, zwiększa obciążenie kręgosłupa oraz rozciąga mięśnie brzucha i dna miednicy. W związku z tym wiele kobiet (nawet 70%) odczuwa bóle pleców i miednicy, a część ma problemy z kontrolą pęcherza18.

Dlatego każda przyszła mama powinna rozważyć wizytę u fizjoterapeuty uroginekologicznego, który pokazuje, jak prawidłowo pracować mięśniami dna miednicy, jak je wzmacniać i rozluźniać, oraz dobiera indywidualnie ćwiczenia. Warto skonsultować się z nim właśnie pod koniec I lub na początku II trymestru – odpowiednio wcześnie rozpoczęte ćwiczenia mięśni dna miednicy mogą ułatwić poród, zmniejszyć ryzyko nietrzymania moczu i przyspieszyć regenerację po porodzie. 

Jak ćwiczyć mięśnie dna miednicy (Kegla)?

– Wyobraź sobie, że próbujesz zatrzymać strumień moczu lub powstrzymać gazy – wtedy napinają się mięśnie dna miednicy. Nie ćwicz jednak podczas oddawania moczu.
– Napnij mięśnie dna miednicy i utrzymaj napięcie przez 5–10 sekund; oddychaj swobodnie.
– Rozluźnij mięśnie dna miednicy na kolejne 5–10 sekund.
– Powtórz ćwiczenie 10–15 razy, najlepiej w 2–3 seriach.
– Nie napinaj brzucha, pośladków ani ud – pracować powinny głównie mięśnie dna miednicy.
– Ćwicz codziennie.

Dieta i suplementacja u progu II trymestru ciąży

Oprócz ruchu zadbaj o zbilansowaną dietę, bogatą w różnorodne składniki odżywcze, która wspiera zdrowy rozwój dziecka i utrzymanie dobrej kondycji matki.

W II trymestrze zapotrzebowanie kaloryczne rośnie o około 260 kcal dziennie19. Szczególnie potrzebujesz teraz żelaza (mięso, zielone warzywa, rośliny strączkowe), kwasów omega-3 (tłuste ryby morskie), wapnia (nabiał) i choliny (jaja, wątroba drobiowa). Kontynuuj suplementację zaleconą przez lekarza (zwykle kwas foliowy, witaminę D, jod i DHA)20 i nie włączaj nowych preparatów bez konsultacji. 

Wciąż nie powinnaś jeść surowego mięsa i ryb, niepasteryzowanych serów i mleka oraz surowych jaj – toksoplazmoza, listerioza i salmonelloza mogą być groźne dla płodu21. 

Z końcem I trymestru możesz już zacząć się rozglądać za szkołą rodzenia. Większość kursów startuje między 20. a 30. tygodniem, ale niektóre szkoły, np. Supermama, organizują także kursy online, bezpłatne webinary i festiwale oraz oferują dodatkowe usługi, m.in. fizjoterapię uroginekologiczną, z których możecie skorzystać już teraz. 

FAQ:

1. Czy 13. tydzień to już 4. miesiąc ciąży? 

    Jeszcze nie, według umownego podziału 13. tydzień jest ostatnim tygodniem 3. miesiąca ciąży i jednocześnie I trymestru.

    2. Jakie jest znaczenie USG prenatalnego przeprowadzanego w 11.–14. tygodniu ciąży?

      To najważniejsze badanie prenatalne I trymestru, podczas którego lekarz sprawdza, czy dziecko rozwija się prawidłowo, ocenia jego podstawową budowę i mierzy m.in. przezierność karkową (NT), która pomaga oszacować ryzyko wad genetycznych. 13. tydzień to ostatni moment na wykonanie tego badania.

      3. Jakie są typowe objawy ciąży pod koniec I trymestru?

        Nudności i zmęczenie zwykle ustępują, mogą się natomiast nasilać zgaga i zaparcia, wiele kobiet obserwuje też zwiększoną wydzielinę z pochwy oraz katar i zatkany nos. Zwykle utrzymują się tkliwość piersi, częste oddawanie moczu i wahania nastroju.

        4. Czy w 13. tygodniu można czuć ruchy dziecka?

          Jeszcze nie. Dziecko jest aktywne i widać to na USG, ale ruchy są zbyt delikatne, żebyś mogła je poczuć. Pierwsze wyczuwalne ruchy (tzw. trzepotanie) pierworódki odczuwają zwykle między 18. a 22. tygodniem.

          5. Ile się tyje w 13. tygodniu ciąży? 

            Kobieta z prawidłową masą ciała przed ciążą w całym I trymestrze powinna przytyć około 0,5–2 kg. Od II trymestru masa ciała przyrasta szybciej, prawidłowo o około 0,35–0,5 kg tygodniowo22, ale zalecenia zależą od wyjściowego BMI i oceny lekarza.

            Bibliografia:

            1. Zimmer M. i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2020, t. 5, nr 4, https://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2022-01/07.2020%20-%20Rekomendacje%20Polskiego%20Towarzystwa%20Ginekolog%C3%B3w%20i%20Po%C5%82o%C5%BCnik%C3%B3w%20dotycz%C4%85ce%20suplementacji%20u%20kobiet%20ci%C4%99%C5%BCarnych_0.pdf (dostęp 07.05.2026).

            2. ACOG Committee Opinion nr 804, Physical Activity and Exercise During Pregnancy and the Postpartum Period, „Obstetrics & Gynecology” 2020, nr 135(4), https://journals.lww.com/greenjournal/fulltext/2020/04000/physical_activity_and_exercise_during_pregnancy.61.aspx (dostęp 07.05.2026).

            3. Dhamecha R., Pajai S., Bhasin T., Acute Abdomen in Pregnancy: A Comprehensive Review of Diagnosis and Management, „Cureus” 2023, nr 15(6), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10357893/ (dostęp 07.05.2026).

            4. Kwiatkowska E. i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży i w czasie po porodzie, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2023, t. 8, nr 2, s. 114–128, https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip-oraz-polskiego (dostęp 07.05.2026).

            5. Moore K. L., Persaud T. V. N., Torchia M. G., The Developing Human. Clinically Oriented Embryology 9th edition, Philadelphia 2013, Elsevier Saunders, https://koracademy.com/sites/default/files/inline-files/Embryology%20KLM.pdf (dostęp 07.05.2026).

            6. Mu L., Yu H., Qian G., Associations between physical activity and prenatal depression and anxiety symptoms: a cross-sectional study, „Frontiers in Public Health” 2025, t. 13, https://www.frontiersin.org/journals/public-health/articles/10.3389/fpubh.2025.1666312/full (dostęp 07.05.2026).

            7. Muchacka R., Kukla M., Odżywianie kobiet w czasie ciąży, „Prace naukowe WSZIP” 2017, nr 42(3), s. 61–73, https://pracenaukowe.wwszip.pl/prace/prace-naukowe-42.pdf#page=63 (dostęp 07.05.2026).

            8. Manzanares S., Benítez A., Naveiro-Fuentes M. i in., Accuracy of fetal sex determination on ultrasound examination in the first trimester of pregnancy, „Journal of Clinical Ultrasound” 2016, nr 44(5), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26663411/ (dostęp 07.05.2026).

            9. Piekarska A. i in., Rehabilitacja w ciąży… i boli mniej, „Sztuka Leczenia” 2019, nr 1, s. 65–71, https://www.sztukaleczenia.pl/pub/2019/1/sztuka-leczenia-2019-65-71.pdf (dostęp 07.05.2026).

            10. Pregnancy: How Your Digestion Changes w: Health Encyclopedia, University of Rochester Medical Center, https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content?contentid=p09521&contenttypeid=90 (dostęp 07.05.2026).

            11. Redondo-Delgado P., Santos-Lozano A., Maroto-Izquierdo S., Impact of exercise training during pregnancy on maternal biomarkers: a systematic review, „American Journal of Obstetrics & Gynecology” 2026, t. 234, nr 1, https://www.ajog.org/article/S0002-9378(25)00675-1/abstract (dostęp 07.05.2026).

            12. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacji opieki okołoporodowej, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/standard-organizacji-opieki-okoloporodowej-18753726 (dostęp 07.05.2026).

            13. Rychlik E. i in., Normy żywienia dla populacji Polski, Warszawa 2024, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-spozycia-dla-populacji-polski-30-07.pdf (dostęp 07.05.2026).

            14. Sethi N.i in., Prevalence, risk factors, and adverse outcomes of bacterial vaginosis among pregnant women: a systematic review, „BMC Pregnancy and Childbirth” 2025, t. 25, nr 40, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11744995/ (dostęp 07.05.2026).

            15. Shen Y., Wang Y., Huang P., Effects of exercise during pregnancy on maternal and newborn outcomes, „BMC Pregnancy and Childbirth” 2025, t. 25, nr 1, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12581287/ (dostęp 07.05.2026).

            16. Sieroszewski P. i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka dotyczące badań przesiewowych oraz diagnostycznych badań genetycznych wykonywanych w okresie prenatalnym, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2022, t. 7, nr 1, https://journals.viamedica.pl/ginekologia_perinatologia_prakt/article/view/109987 (dostęp 07.05.2026).

            17. Wojda K., Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. Karowicz-Bilińska A., Kowalska-Koperek U., Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 7–22, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 07.05.2026).

            18. Yetişkin G., Kaya H. D., The effect of pelvic floor muscle exercises applied during pregnancy on genito-pelvic pain level in postpartum period, „International Urogynecology Journal” 2022, nr 33(10), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35678835/ (dostęp 07.05.2026).

            Przypisy:

            1. K. L. Moore, T. V. N. Persaud, M. G. Torchia, The Developing Human. Clinically Oriented Embryology 9th edition, Philadelphia 2013, Elsevier Saunders, s. 250, https://koracademy.com/sites/default/files/inline-files/Embryology%20KLM.pdf (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            2. P. Sieroszewski i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka dotyczące badań przesiewowych oraz diagnostycznych badań genetycznych wykonywanych w okresie prenatalnym, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2022, t. 7, nr 1, https://journals.viamedica.pl/ginekologia_perinatologia_prakt/article/view/109987 (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            3. K. Wojda, Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. Karowicz-Bilińska A., Kowalska-Koperek U., Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 10, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            4. S. Manzanares, A. Benítez, M. Naveiro-Fuentes i in., Accuracy of fetal sex determination on ultrasound examination in the first trimester of pregnancy, „Journal of Clinical Ultrasound” 2016, nr 44(5), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26663411/ (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            5. K. L. Moore, T. V. N. Persaud, M. G. Torchia, The Developing Human, s. 252. ↩︎
            6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacji opieki okołoporodowej, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/standard-organizacji-opieki-okoloporodowej-18753726 (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            7. Pregnancy: How Your Digestion Changes w: Health Encyclopedia, University of Rochester Medical Center, https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content?contentid=p09521&contenttypeid=90 (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            8. R. Dhamecha, S. Pajai, T. Bhasin, Acute Abdomen in Pregnancy: A Comprehensive Review of Diagnosis and Management, „Cureus” 2023, nr 15(6), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10357893/ (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            9. N. Sethi i in., Prevalence, risk factors, and adverse outcomes of bacterial vaginosis among pregnant women: a systematic review, „BMC Pregnancy and Childbirth” 2025, t. 25, nr 40, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11744995/ (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            10. E. Kwiatkowska i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży i w czasie po porodzie, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2023, t. 8, nr 2, s. 114, https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip-oraz-polskiego (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            11. ACOG Committee Opinion nr 804, Physical Activity and Exercise During Pregnancy and the Postpartum Period, „Obstetrics & Gynecology” 2020, nr 135(4), https://journals.lww.com/greenjournal/fulltext/2020/04000/physical_activity_and_exercise_during_pregnancy.61.aspx (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            12. G. Yetişkin , H. D. Kaya, The effect of pelvic floor muscle exercises applied during pregnancy on genito-pelvic pain level in postpartum period, „International Urogynecology Journal” 2022, nr 33(10), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35678835/ (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            13. Y. Shen, Y. Wang, P. Huang, Effects of exercise during pregnancy on maternal and newborn outcomes,„BMC Pregnancy and Childbirth” 2025, t. 25, nr 1, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12581287/ (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            14. L. Mu, H. Yu, G. Qian, Associations between physical activity and prenatal depression and anxiety symptoms: a cross-sectional study, „Frontiers in Public Health” 2025, t. 13, https://www.frontiersin.org/journals/public-health/articles/10.3389/fpubh.2025.1666312/full (dostęp 07.05.2026) ↩︎
            15. A. Piekarska i in., Rehabilitacja w ciąży… i boli mniej, „Sztuka Leczenia” 2019, nr 1, s. 65–71, https://www.sztukaleczenia.pl/pub/2019/1/sztuka-leczenia-2019-65-71.pdf (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            16. P. Redondo-Delgado, A. Santos-Lozano, S. Maroto-Izquierdo, Impact of exercise training during pregnancy on maternal biomarkers: a systematic review, „American Journal of Obstetrics & Gynecology” 2026, t. 234, nr 1, https://www.ajog.org/article/S0002-9378(25)00675-1/abstract (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            17. ACOG Committee Opinion nr 804, Physical Activity and Exercise During Pregnancy and the Postpartum Period. ↩︎
            18. A. Piekarska i in., Rehabilitacja w ciąży… i boli mniej, s. 66. ↩︎
            19. E. Rychlik i in., Normy żywienia dla populacji Polski, Warszawa 2024, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, s. 36, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-spozycia-dla-populacji-polski-30-07.pdf (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            20. M. Zimmer i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2020, t. 5, nr 4, https://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2022-01/07.2020%20-%20Rekomendacje%20Polskiego%20Towarzystwa%20Ginekolog%C3%B3w%20i%20Po%C5%82o%C5%BCnik%C3%B3w%20dotycz%C4%85ce%20suplementacji%20u%20kobiet%20ci%C4%99%C5%BCarnych_0.pdf (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            21. R. Muchacka, M. Kukla, Odżywianie kobiet w czasie ciąży, „Prace naukowe WSZIP” 2017, nr 42(3), s. 61–73, https://pracenaukowe.wwszip.pl/prace/prace-naukowe-42.pdf#page=63 (dostęp 07.05.2026). ↩︎
            22. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, Determining Optimal Weight Gain w: Weight Gain During Pregnancy: Reexamining the Guidelines, Waszyngton 2009, The National Academies Press, https://nap.nationalacademies.org/read/12584/chapter/9 (dostęp 07.05.2026) ↩︎