Pod koniec 10. tygodnia ciąży, po 8 tygodniach od zapłodnienia, zarodek staje się płodem. Wszystkie najważniejsze narządy są już uformowane, od teraz będą głównie rosnąć i dojrzewać. Rozpoczyna się spokojniejszy etap ciąży – typowe dolegliwości pierwszego trymestru powoli ustępują, zmniejsza się niepokój o utrzymanie ciąży. Czy przemiana zarodka w płód zmienia coś w praktyce? Co widać w USG w 10. tygodniu i na kiedy zaplanować pierwsze badania prenatalne? 

Dziesiąty tydzień ciąży w pigułce

10. tydzień ciąży – który to miesiąc? 

10. tydzień to trzeci miesiąc ciąży – powoli zbliżasz się do końca pierwszego trymestru, który zakończy się razem z 13. tygodniem.

Co się dzieje w 10. tygodniu ciąży? 

Pod koniec 10. tygodnia ciąży kończy się okres zarodkowy – dziecko staje się płodem, ma uformowane wszystkie najważniejsze narządy, w tym powieki, pojawiają się też małżowiny uszne. Mierzy około 3–4 cm (jest wielkości truskawki) i waży 4–7 g1. 

U przyszłej mamy typowe dolegliwości ciążowe pierwszego trymestru albo właśnie osiągają szczyt, albo już zaczynają ustępować, choć zmęczenie i wrażliwość emocjonalna zwykle wciąż dają się we znaki. Jeśli jeszcze nie byłaś u ginekologa, koniecznie umów się w tym tygodniu – kartę ciąży najlepiej założyć do 10. tygodnia.

Jak wygląda brzuch w 10. tygodniu ciąży? 

Ciąży z zewnątrz wciąż nie widać. Macica osiąga już rozmiar grejpfruta, ale nadal mieści się w miednicy mniejszej.

Jakie objawy są normalne w 10. tygodniu ciąży? 

Wiele kobiet zauważa powolne osłabienie nudności, ale zmęczenie, tkliwość piersi, zgaga, zaparcia, częste oddawanie moczu i huśtawki nastrojów wciąż są na porządku dziennym. Przy wstawaniu mogą zacząć dokuczać zawroty głowy – wynik rosnącej objętości krwi i obniżonego ciśnienia. Pilnie skontaktuj się z lekarzem, jeśli zauważysz obfite krwawienie z dróg rodnych, ostry jednostronny ból brzucha, gorączkę powyżej 38°C lub wielokrotne wymioty uniemożliwiające jedzenie i picie.

Co robić, a czego nie w 10. tygodniu ciąży? 

Kontynuuj suplementację zaleconą przez lekarza, nie wprowadzaj samodzielnie nowych leków ani suplementów. Jedz regularnie, lekkostrawnie i staraj się bilansować dietę. Unikaj surowego mięsa, ryb, jaj i niepasteryzowanego mleka. Bądź aktywna fizycznie (jeśli lekarz nie zaleci inaczej), wysypiaj się, pij 2–3 litry wody. Bezwzględnie stroń od alkoholu i papierosów (także palenia biernego). Rozważ badania przesiewowe w kierunku wad genetycznych – test podwójny (z krwi) lub NIPT, który można wykonać już od 10. tygodnia. 

Co się dzieje w 10. tygodniu ciąży?

Dziesiąty tydzień ciąży to moment przełomowy. Dobiega końca organogeneza, czyli etap tworzenia się wszystkich najważniejszych narządów. W większości są już uformowane, teraz będą głównie rosnąć i dojrzewać. Dla wielu kobiet to też początek łagodniejszej fazy pierwszego trymestru, choć objawy mogą jeszcze dawać się we znaki.

Jakie objawy są typowe w 10. tygodniu ciąży?

W 10. tygodniu ciąży stężenie hCG zwykle powoli już spada, choć u mniejszej części kobiet właśnie osiąga swój szczyt, wywołując (nie tylko poranne) nudności lub wymioty u trzech na cztery ciężarne2. U większości kobiet te dolegliwości zaczynają jednak słabnąć – to jedna z miłych niespodzianek przełomu 10. i 11. tygodnia. Inne typowe objawy ciążowe pierwszego trymestru z reguły wciąż są nasilone, zwłaszcza zgaga, wzdęcia i zaparcia, powodowane spowolnionym przez progesteron trawieniem3. 

W tym tygodniu mogą dać o sobie znać także nowe objawy, związane ze zmianami hormonalnymi i krążeniowymi:

  • Zawroty głowy przy nagłym wstawaniu – efekt stopniowo rosnącej objętości krwi i spadku ciśnienia tętniczego.
  • Bardziej widoczne żyły na piersiach, brzuchu i nogach – rozszerzone naczynia krwionośne prześwitują przez skórę. Objętość krwi ciężarnej rośnie nawet o 40–50%4.
  • Przebarwienia i wykwity skórne – ciemniejsze brodawki, pieprzyki czy blizny; u niektórych kobiet na twarzy pojawia się ostuda (melasma) ciążowa, czyli plamy na czole, policzkach, nad wargą, spowodowane hormonami i ekspozycją na słońce.
  • Widoczne guzki Montgomery’ego – drobne uwypuklenia na otoczkach brodawek sutkowych5.
  • Krwawiące dziąsła – przez hormony i większy przepływ krwi dziąsła się rozpulchniają i często zaczynają krwawić przy szczotkowaniu. Może się rozwinąć zapalenie dziąseł (nawet 60–75% kobiet w ciąży)6, choć znacznie ryzyko rośnie dopiero w II trymestrze7.
  • Lekkie bóle podbrzusza – skutek rozciągania więzadeł i rosnącej poza miednicę mniejszą macicy. 

W części poradników przeczytasz, że w 10. tygodniu ciąży mogą się pojawić pierwsze rozstępy na skórze, zwykle jednak dzieje się to dopiero na przełomie drugiego i trzeciego trymestru, gdy brzuch i piersi znacznie się powiększają (średnio między 6. a 7. miesiącem).

Jeśli nie byłaś jeszcze u ginekologa, to ostatnia chwila

Zgodnie ze standardem opieki okołoporodowej kartę ciąży najlepiej założyć do 10. tygodnia8. Na pierwszej wizycie lekarz potwierdza ciążę w USG przezpochwowym, mierzy CRL zarodka, ocenia akcję serca i zleca podstawowe badania (m.in. morfologię, mocz, grupę krwi, glukozę, TSH oraz badania w kierunku HIV, kiły, WZW, toksoplazmozy i różyczki). 

To także dobry czas, żeby rozważyć dodatkowe badania prenatalne pierwszego trymestru:

  • Test podwójny (razem z obowiązkowym USG genetycznym tworzy tzw. test złożony) – ocenia ryzyko najczęstszych wad genetycznych na podstawie markerów z krwi matki (PAPP-A, beta-hCG) i pomiarów USG (m.in. przezierności karkowej – grubości fałdu skórnego na karku płodu). Wykonuje się go między 11. a 14. tygodniem ciąży, gdy CRL płodu wynosi 45–84 mm9.
  • Test NIPT (non-invasive prenatal test) – przesiewowe badanie, w którym na podstawie fragmentów DNA dziecka krążących w krwiobiegu matki ocenia się ryzyko najczęstszych wad genetycznych (m.in. zespołu Downa, Edwardsa i Patau). Można go wykonać właśnie od 10. tygodnia, wcześniej we krwi matki jest zwykle zbyt mało DNA zarodka, żeby uzyskać wiarygodny wynik. NIPT jest badaniem odpłatnym i nie zastępuje obowiązkowego USG genetycznego10.

Zarodek zmienia się w płód ­– co to oznacza?

– Znacznie niższe ryzyko wad rozwojowych. Okres największej wrażliwości rozwijającego się dziecka na teratogeny (czynniki uszkadzające – alkohol, leki, promieniowanie, infekcje) masz już za sobą – zarodek był na nie najbardziej podatny właśnie podczas organogenezy, zwłaszcza do końca drugiego miesiąca ciąży.

– Coraz niższe ryzyko poronienia. W 11. tygodniu ciąży wynosi ono około 3%, a po 13. tygodniu już zaledwie 1%11. Większość wczesnych poronień wynika z wad genetycznych zarodka, które ujawniają się i doprowadzają do utraty ciąży zwykle w pierwszych tygodniach. Większa pewność utrzymania ciąży skłania przyszłych rodziców do dzielenia się radosną nowiną.

– Nowe słownictwo. W kolejnych opisach badania USG i dokumentach medycznych zobaczysz słowo „płód” zamiast „zarodek”. Okres płodowy jest najdłuższym etapem życia prenatalnego, trwa aż do porodu.

Jak wygląda dziecko w 10. tygodniu ciąży?

W 10. tygodniu dziecko wyraźnie przypomina już człowieka. 

  • Ciało stopniowo się prostuje i wydłuża. Głowa wciąż jest duża (stanowi około połowy długości ciała), ale nabiera ludzkich rysów. 
  • Powieki są już w pełni uformowane, choć pozostają zamknięte mniej więcej do 26. tygodnia ciąży. 
  • Kształtują się małżowiny uszne (na razie osadzone nisko), a palce rąk i nóg są już całkowicie rozdzielone – zanikły już błony, które jeszcze w 9. tygodniu łączyły ich podstawy. 
  • W dziąsłach widać zawiązki zębów mlecznych, zębodoły intensywnie się rozwijają12.
  • Kształtują się zewnętrzne narządy płciowe, które jednak nie pozwalają jeszcze ustalić płci dziecka, choć ta jest przesądzona od dnia poczęcia.

Na badaniu USG w 10. tygodniu ciąży widać zarys sylwetki dziecka, wyraźne rączki i nóżki i bijące serce. Tętno jest wciąż wysokie (160–180 uderzeń na minutę13), ale zaczyna się stabilizować. Lekarz może zarejestrować spontaniczne ruchy ciała i kończyn, lecz są wciąż zbyt delikatne, żebyś mogła je poczuć. Na obrazie widoczna jest jeszcze naturalna przepuklina pępowinowa – jelita, które ponownie schowają się w brzuchu mniej więcej na przełomie 10. i 11. tygodnia ciąży.

Kiedy będzie widać ciążę?

U większości kobiet w pierwszej ciąży podbrzusze zaokrągla się między 12. a 16. tygodniem – wtedy macica zaczyna wystawać ponad spojenie łonowe14. U wieloródek ciążowy brzuszek zwykle widoczny jest wcześniej, ze względu na obniżone napięcie mięśni brzucha po poprzednich ciążach. Znaczenie mają też budowa ciała i wzrost. W ciążach bliźniaczych i trojaczych ciążę widać znacznie szybciej.

W 10. tygodniu macica osiąga rozmiar grejpfruta, ale wciąż chowa się w miednicy mniejszej. Jeśli widzisz już ciążowy brzuszek, to prawdopodobnie wzdęcia i zatrzymana woda.

Jak o siebie zadbać w 10. tygodniu ciąży?

Przede wszystkim – nie daj się zwariować!

Pierwsza ciąża to wszechświat nowych informacji, porad i zakazów, często sprzecznych. Zanim więc zaczniesz odhaczać kolejne punkty z listy „idealnej przyszłej mamy”, zapamiętaj:

1. Nie musisz robić 10 000 kroków dziennie. Jeśli dziś masz siłę tylko na 3000, to też dobrze. Jeśli w ogóle masz słaby tydzień, odpoczywaj, rozważ lekkie ćwiczenia mobilizujące, rozciągające czy oddechowe. Gdy siły powrócą, pomyślisz o dłuższych spacerach, zajęciach dla ciężarnych czy ćwiczeniach na macie.

2. Nie musisz jeść ekologicznie, domowo i pięć razy dziennie. Jeśli dziś przez gardło przechodzą Ci tylko kanapki z dżemem, w porządku. Jeśli nie możesz znieść zapachu jajek, to nic, zastąp je np. twarogiem. Wróć do normalnej diety, gdy objawy zelżeją. A przy tym poczytaj o zasadzie 80/20 i od czasu do czasu pozwól sobie na mniej zdrowe, ale bardzo smaczne posiłki.

3. Nie musisz być zmotywowana i szczęśliwa przez całą ciążę. Zmęczenie, złość, płacz bez powodu czy sprzeczne emocje (ambiwalencja) – wszystko to jest w ciąży w normie. Czasem najlepsze, co możesz zrobić dla siebie i dziecka, to po prostu paść na kanapę, zdrzemnąć się, poczytać książkę albo obejrzeć serial.

Odpoczynek

Zmęczenie jest w pierwszym trymestrze ciąży jednym z najczęściej występujących i uciążliwych objawów – odpowiadają za nie m.in. wysokie stężenie progesteronu i ogromne zapotrzebowanie energetyczne na kształtowanie najważniejszych narządów dziecka. Odpoczynek nie oznacza lenistwa, jest potrzebny na regenerację. Śpij tyle, ile potrzebujesz, a w ciągu dnia rób przerwy i drzemki, wychodź wcześniej z pracy albo zrezygnuj z wieczornych spotkań. Od 11.–12. tygodnia ciąży energia zwykle zaczyna powoli wracać.

Dieta

Jeśli wciąż dokuczają Ci nudności, wybieraj to, co jesteś w stanie zjeść, nawet jeśli menu ogranicza się do kilku produktów. Jedz małe porcje co 2–3 godziny (pusty żołądek nasila mdłości), unikaj potraw tłustych, smażonych i intensywnie pachnących. Nawadniaj się stopniowo, a jeśli duża ilość wody naraz nasila mdłości, wypróbuj wodę z cytryną, napar z mięty albo zimną wodę z kostkami lodu. Na nudności pomaga imbir (w herbacie, kapsułkach lub cukierkach) i witamina B615. 

Nie jedz za dwoje – w I trymestrze ciąży Twoje zapotrzebowanie rośnie tylko o około 70 kcal16 (to np. mały jogurt). Staraj się bilansować dietę i jeść zdrowo.

Kontynuuj suplementację zaleconą przez lekarza (zwykle kwas foliowy, witaminę D, jod i DHA17).

Aktywność fizyczna

Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo18, ale jeśli dziś masz siłę tylko na 10-minutowy spacer, zrób właśnie tyle. 

Najlepiej sprawdzają się spacery, pływanie, joga prenatalna czy pilates dla ciężarnych, ważne są też ćwiczenia oporowe, rozciągające (w tym mięśni dna miednicy) i oddechowe. Unikaj sportów kontaktowych, ryzyka upadku, nurkowania i przegrzewania organizmu – w okresie organogenezy temperatura ciała powyżej 39°C zwiększa ryzyko wad cewy nerwowej19. Z tego samego powodu odpuść teraz sauny, gorące kąpiele i intensywny trening w upale.

Wsparcie i edukacja

To właśnie w 10.–11. tygodniu wiele kobiet decyduje się powiedzieć bliskim o ciąży – ryzyko poronienia znacznie spadło, przyszli rodzice często też już zdążyli się oswoić z sytuacją. Nie czuj jednak presji. Jeśli chcesz się jeszcze wstrzymać, masz do tego prawo. Możesz poczekać np. do kolejnej wizyty u ginekologa, którą powinnaś mieć między 11. a 14. tygodniem. 

Pamiętaj, że wahania nastroju, lęk czy obniżony nastrój są normalne, ale jeśli przeszkadzają Ci w codziennym funkcjonowaniu, porozmawiaj z lekarzem, położną lub psychologiem. Na szali są częste w ciąży zaburzenia lękowe i depresyjne, które wymagają reakcji.

Korzystaj z rzetelnej wiedzy – zamiast forów i portali lifestylowych wybieraj książki napisane przez położne i ginekologów czy materiały szkół rodzenia. Za szkołą rodzenia możesz się już powoli rozglądać; niektóre, np. Supermama, organizują jeszcze wiele innych ciekawych wydarzeń dla przyszłych rodziców.

FAQ:

1. Co czuje kobieta w 10. tygodniu ciąży?

    W 10. tygodniu ciąży wiele kobiet odczuwa zmęczenie i senność, nudności, tkliwość piersi, zgagę, wzdęcia i huśtawki nastrojów. Mogą się pojawić zawroty głowy przy wstawaniu. U części kobiet nudności i wymioty zaczynają już powoli słabnąć wraz ze spadkiem hCG.

    2. Czy w 10. tygodniu widać brzuch?

      Jeszcze nie. Macica ma rozmiar grejpfruta, ale wciąż chowa się w miednicy mniejszej. Cały czas stwarza dziecku odpowiednie warunki do rozwoju. Wyraźne zaokrąglenie podbrzusza większość kobiet obserwuje między 12. a 16. tygodniem ciąży. Jeśli już widzisz większy brzuch, to raczej wzdęcia lub zatrzymanie wody. 

      3. Czy potrzebuję karty ciąży, żeby dostać becikowe?

        Tak. Do wniosku o becikowe dołącza się zaświadczenie lekarskie lub wystawione przez położną, które potwierdza, że kobieta była pod opieką medyczną co najmniej od 10. tygodnia ciąży aż do porodu. Karta ciąży jest tego najlepszym dowodem, warto założyć ją w terminie.

        4. Jak nazywa się dziecko w 10. tygodniu ciąży: zarodek czy płód?

          W 10. tygodniu ciąży kończy się okres zarodkowy, czyli z końcem tygodnia zarodek staje się płodem. Jest to jednak umowna granica, po prostu mniej więcej w tym czasie wszystkie najważniejsze narządy są już wykształcone.

          Bibliografia:

          1. Zimmer M. i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2020, t. 5, nr 4, https://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2022-01/07.2020%20-%20Rekomendacje%20Polskiego%20Towarzystwa%20Ginekolog%C3%B3w%20i%20Po%C5%82o%C5%BCnik%C3%B3w%20dotycz%C4%85ce%20suplementacji%20u%20kobiet%20ci%C4%99%C5%BCarnych_0.pdf (dostęp 17.04.2026).

            2. Bacz A., Zmiany fizjologiczne u kobiet w ciąży, https://www.mp.pl/pacjent/ciaza/przebiegciazy/77575,zmiany-fizjologiczne-u-kobiet-w-ciazy (dostęp 20.04.2026).

            3. Bartin R., Salomon L. J, Ultrasound Biometry: Pregnancy Dating and Assessment of Fetal Size and Growth w: The Continuous Textbook of Women’s Medicine Series – Obstetrics Module, t. 18, The Global Library of Women’s Medicine 2023, https://www.glowm.com/article/heading/vol-18–ultrasound-in-obstetrics–ultrasound-biometry-pregnancy-dating-and-assessment-of-fetal-size-and-growth/id/419343 (dostęp 17.04.2026).

            4. CDC, Talking to Pregnant Women about Oral Health, https://www.cdc.gov/oral-health/hcp/conversation-tips/talking-to-pregnant-women-about-oral-health.html (dostęp 20.04.2026).

            5. Doubilet P. M., Benson C. B., Embryonic heart rate in the early first trimester: what rate is normal?, „Journal of Ultrasound in Medicine” 1995, nr 14(6), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7658510/ (dostęp 17.04.2026).

            6. Figuero E.i in., Effect of pregnancy on gingival inflammation in systemically healthy women: a systematic review, „Journal of Clinical Periodontology” 2013, nr 40(5), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23557432/ (dostęp 17.04.2026).

            7. Foxcroft K. F. i in., Development and validation of a pregnancy symptoms inventory, „BMC Pregnancy and Childbirth” 2013, nr 13, https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2393-13-3 (dostęp 17.04.2026).

            8. Kwiatkowska E. i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży i w czasie po porodzie, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2023, t. 8, nr 2, s. 114–128, https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip-oraz-polskiego (dostęp 17.04.2026).

            9. Moore K. L., Persaud T. V. N., Torchia M. G., The Developing Human. Clinically Oriented Embryology 9th edition, Philadelphia 2013, Elsevier Saunders, https://koracademy.com/sites/default/files/inline-files/Embryology%20KLM.pdf (dostęp 17.04.2026).

            10. Motosko C. C. i in., Physiologic changes of pregnancy: A review of the literature, „International Journal of Women’s Dermatology” 2017, nr 3(4), https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352647517300667 (dostęp 20.04.2026).

            11. Muchacka R., Kukla M., Odżywianie kobiet w czasie ciąży, „Prace naukowe WSZIP” 2017, nr 42(3), s. 61–73, https://pracenaukowe.wwszip.pl/prace/prace-naukowe-42.pdf#page=63 (dostęp 17.04.2026).

            12. Niebyl J. R., Nudności i wymioty w czasie ciąży, „Ginekologia po Dyplomie” 2011, s. 20–26, https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/013/033/original/20-26.pdf (dostęp 17.04.2026).

            13. Pregnancy: How Your Digestion Changes w: Health Encyclopedia, University of Rochester Medical Center, https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content?contentid=p09521&contenttypeid=90 (dostęp 17.04.2026).

            14. Rychlik E. i in., Normy żywienia dla populacji Polski, Warszawa 2024, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-spozycia-dla-populacji-polski-30-07.pdf (dostęp 17.04.2026).

            15. Sieroszewski P. i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka dotyczące badań przesiewowych oraz diagnostycznych badań genetycznych wykonywanych w okresie prenatalnym, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2022, t. 7, nr 1, https://journals.viamedica.pl/ginekologia_perinatologia_prakt/article/view/109987 (dostęp 20.04.2026).

            16. Tonni G., Grisolia G., Ultrasound Imaging of Early Embryonic and Fetal Development w: The Continuous Textbook of Women’s Medicine Series – Obstetrics Module, t. 18 ­­– Ultrasound in obstetrics, The Global Library of Women’s Medicine 2023, https://www.glowm.com/article/heading/vol-18–ultrasound-in-obstetrics–ultrasound-imaging-of-early-embryonic-and-fetal-development/id/419363 (dostęp 17.04.2026).

            17. Wojda K., Niepowściągliwe wymioty ciężarnych w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. Karowicz-Bilińska A., Kowalska-Koperek U., s. 70, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 17.04.2026).

            18. Wojda K., Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. Karowicz-Bilińska A., Kowalska-Koperek U., Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 7–22, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 17.04.2026).

            Przypisy:

            1. G. Tonni, G. Grisolia, Ultrasound Imaging of Early Embryonic and Fetal Development w: The Continuous Textbook of Women’s Medicine Series – Obstetrics Module, t. 18 ­­– Ultrasound in obstetrics, The Global Library of Women’s Medicine 2023, https://www.glowm.com/article/heading/vol-18–ultrasound-in-obstetrics–ultrasound-imaging-of- early-embryonic-and-fetal-development/id/419363 (dostęp 17.04.2026).  ↩︎
            2.  J. R Niebyl, Nudności i wymioty w czasie ciąży, „Ginekologia po Dyplomie” 2011, s. 20, https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/013/033/original/20-26.pdf (dostęp 17.04.2026). ↩︎
            3. Pregnancy: How Your Digestion Changes w: Health Encyclopedia, University of Rochester Medical Center, https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content?contentid=p09521&contenttypeid=90 (dostęp 17.04.2026). ↩︎
            4. A. Bacz, Zmiany fizjologiczne u kobiet w ciąży, https://www.mp.pl/pacjent/ciaza/przebiegciazy/77575,zmiany-fizjologiczne-u-kobiet-w-ciazy (dostęp 20.04.2026). ↩︎
            5. C. C. Motosko i in., Physiologic changes of pregnancy: A review of the literature, „International Journal of Women’s Dermatology” 2017, nr 3(4), https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352647517300667 (dostęp 20.04.2026). ↩︎
            6. CDC, Talking to Pregnant Women about Oral Health, https://www.cdc.gov/oral-health/hcp/conversation-tips/talking-to-pregnant-women-about-oral-health.html (dostęp 20.04.2026). ↩︎
            7. E. Figuero i in., Effect of pregnancy on gingival inflammation in systemically healthy women: a systematic review, „Journal of Clinical Periodontology” 2013, nr 40(5), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23557432/ (dostęp 17.04.2026). ↩︎
            8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacji opieki okołoporodowej, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/standard-organizacji-opieki-okoloporodowej-18753726 (dostęp 20.04.2026). ↩︎
            9. R. Bartin, L. J. Salomon, Ultrasound Biometry: Pregnancy Dating and Assessment of Fetal Size and Growth w: The Continuous Textbook of Women’s Medicine Series – Obstetrics Module, t. 18, The Global Library of Women’s Medicine 2023, https://www.glowm.com/article/heading/vol-18–ultrasound-in-obstetrics–ultrasound-biometry-pregnancy-dating-and-assessment-of-fetal-size-and-growth/id/419343 (dostęp 17.04.2026). ↩︎
            10. P. Sieroszewski i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka dotyczące badań przesiewowych oraz diagnostycznych badań genetycznych wykonywanych w okresie prenatalnym, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2022, t. 7, nr 1, https://journals.viamedica.pl/ginekologia_perinatologia_prakt/article/view/109987 (dostęp 20.04.2026). ↩︎
            11. K. Wojda, Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, Karowicz-Bilińska A., red. Kowalska-Koperek U., Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 10, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 17.04.2026). ↩︎
            12. K. L. Moore, T. V. N. Persaud, M. G. Torchia, The Developing Human. Clinically Oriented Embryology 9th edition, Philadelphia 2013, Elsevier Saunders, s. 231–232, https://koracademy.com/sites/default/files/inline-files/Embryology%20KLM.pdf (dostęp 17.04.2026).  ↩︎
            13. P. M. Doubilet, C. B. Benson, Embryonic heart rate in the early first trimester: what rate is normal?, „Journal of Ultrasound in Medicine” 1995, nr 14(6), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7658510/ (dostęp 17.04.2026). ↩︎
            14. A. Bacz, Zmiany fizjologiczne u kobiet w ciąży. ↩︎
            15. J. R Niebyl, Nudności i wymioty w czasie ciąży, s. 23. ↩︎
            16. E. Rychlik i in., Normy żywienia dla populacji Polski, Warszawa 2024, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, s. 36, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-spozycia-dla-populacji-polski-30-07.pdf (dostęp 17.04.2026).  ↩︎
            17. M. Zimmer i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2020, t. 5, nr 4, https://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2022-01/07.2020%20-%20Rekomendacje%20Polskiego%20Towarzystwa%20Ginekolog%C3%B3w%20i%20Po%C5%82o%C5%BCnik%C3%B3w%20dotycz%C4%85ce%20suplementacji%20u%20kobiet%20ci%C4%99%C5%BCarnych_0.pdf (dostęp 17.04.2026).  ↩︎
            18. E. Kwiatkowska i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży i w czasie po porodzie, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2023, t. 8, nr 2, s. 114, https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip-oraz-polskiego (dostęp 17.04.2026).  ↩︎
            19. E. Kwiatkowska i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży, s. 115–116. ↩︎