Dziecko rośnie teraz z dnia na dzień, więc brzuch coraz bardziej się zaokrągla, a piersi rosną i przygotowują się do karmienia – stary biustonosz raczej już nie pasuje. Dziecko waży ponad 100 g i dużo się porusza. Jego broda odkleja się od klatki piersiowej, a na palcach wyrastają paznokcie. Być może słyszy już bicie Twojego serca. Czy w 16. tygodniu ciąży możesz już poznać płeć dziecka? Jak zadbać o zmieniające się piersi? I czy da się zapobiec rozstępom? 

Szesnasty tydzień ciąży w pigułce

– 16. tydzień ciąży – który to miesiąc?

Według umownego podziału 16. tydzień to przedostatni tydzień 4. miesiąca i trzeci w II trymestrze ciąży. Pod względem samopoczucia przyszłej mamy zwykle jest jednym z najlepszych okresów. 

– Jak rozwija się dziecko w 16. tygodniu ciąży?

W 16. tygodniu ciąży waga dziecka wynosi już 110 g. Płód mierzy około 12 cm1 i wielkością przypomina awokado. Głowa wciąż jest duża, ale tułów i kończyny są już długie i proporcje powoli zbliżają się do noworodkowych. Dziecko jest bardzo aktywne – robi fikołki, zaciska dłonie, ssie kciuk i połyka wody płodowe. Intensywnie dojrzewają wzrok i słuch.

– Jakie objawy obserwują kobiety w 16. tygodniu ciąży?

Macica wyrasta na 2–3 palce powyżej spojenia łonowego, więc brzuch zaczyna być widoczny, choć u pierworódek wiele zależy od sylwetki. Piersi są pełne i tkliwe; komórki gruczołu piersiowego zaczynają produkować siarę. Rosnąca objętość krwi może powodować zawroty głowy przy szybkim wstawaniu. Niektóre kobiety, zwłaszcza wieloródki, mogą już wyczuwać pierwsze delikatne ruchy dziecka, przypominające „motylki” w brzuchu. 

– Jak o siebie zadbać w 16. tygodniu ciąży?

To dobry czas, żeby zaplanować trzecią wizytę u ginekologa, przewidzianą między 15. a 20. tygodniem, i USG połówkowe, które wykonuje się między 18. a 22. tygodniem ciąży2. Podczas niego najpewniej poznasz płeć dziecka. Pomyśl o wygodnym biustonoszy ciążowym. Poza tym dbaj o codzienny ruch i zbilansowaną dietę bogatą w żelazo i wapń, kontroluj przyrost masy ciała, pielęgnuj skórę na brzuchu i piersiach. 

Co się dzieje w 16. tygodniu ciąży?

Początek drugiego trymestru to dla wielu kobiet najspokojniejszy etap ciąży – samopoczucie z reguły jest dobre, ryzyko poronienia znacznie spadło3, a na większość innych ewentualnych powikłań jest raczej za wcześnie. Między 15. do 20. tygodniem ciąży powinnaś się wybrać na wizytę u ginekologa. Wiele kobiet planuje ją bliżej 18.–19. tygodnia, żeby od razu zrobić USG połówkowe. Jeśli jednak masz taką potrzebę, jak najbardziej możesz się skonsultować z lekarzem już teraz.

Czy w 16. tygodniu ciąży widać płeć dziecka?

W 16. tygodniu ciąży narządy płciowe są już na tyle ukształtowane, że doświadczony lekarz często potrafi określić płeć dziecka na USG, chociaż wiele zależy od:

– ułożenia dziecka (jeśli ma skrzyżowane nogi lub jest odwrócone, lekarz nie zobaczy okolicy krocza); 
– ilości płynu owodniowego;
– masy ciała matki;
– jakości aparatu USG. 

Najbardziej wiarygodną wiadomość przynosi dopiero USG połówkowe między 18. a 22. tygodniem ciąży. Wcześniej (od 10. tygodnia ciąży) poznać płeć dziecka pozwala tylko test wolnego płodowego DNA (NIPT), który służy ocenie ryzyka najczęstszych wad genetycznych, np. zespołu Downa.

Jak wygląda dziecko w 16. tygodniu ciąży?

Płód w 16. tygodniu ciąży powoli upodabnia się sylwetką do noworodka:

  • Głowa jest już mniejsza w stosunku do tułowia, broda odkleiła się od klatki piersiowej, a szyja jest dobrze zarysowana.
  • Twarz staje się coraz bardziej wyrazista – oczy ustawiają się bliżej środka twarzy, uszy są niemal w docelowym położeniu.
  • Na palcach rąk i nóg pojawiają się pierwsze paznokcie.
  • Choć oczy są zamknięte, narząd wzroku rozwija się intensywnie, a dziecko zaczyna poruszać gałkami ocznymi. 
  • Układ słuchowy intensywnie dojrzewa i dziecko może już odbierać niektóre dźwięki z wnętrza ciała mamy, np. bicie serca czy szum przepływającej krwi.
  • Intensywnie rozwija się też układ krążenia, a serce przepompowuje już kilkadziesiąt litrów krwi na dobę. 
  • Skóra dziecka ciągle jest cienka i przezroczysta, ale pokryta ochronnym meszkiem (lanugo).

Jak się czuje i wygląda przyszła mama w 16. tygodniu ciąży?

Początek II trymestru to dla wielu kobiet tzw. ciążowy miesiąc miodowy. U debiutujących przyszłych mam brzuch w 16. tygodniu ciąży zwykle wreszcie powoli się zaokrągla, u wieloródek często jest już wyraźnie widoczny. Jeśli jednak jesteś wysoka, masz mocne mięśnie brzucha albo macica jest tyłozgięta, ciąża może być wciąż mało widoczna. Samopoczucie jest znacznie lepsze, choć dokuczać może wiele nowych objawów, zwłaszcza:

  • Zawroty głowy przy szybkim wstawaniu – w ciąży naczynia krwionośne rozszerzają się pod wpływem hormonów, a układ krążenia intensywnie się przebudowuje, dlatego przy nagłej zmianie pozycji może dochodzić do chwilowego spadku ciśnienia i uczucia oszołomienia4.
  • Katar ciążowy – to obrzęk błony śluzowej nosa pod wpływem hormonów ciążowych, bywa szczególnie uciążliwy w nocy. Łagodzą go płukanie nosa solą fizjologiczną, nawilżanie powietrza i spanie z lekko uniesioną głową5.
  • Krwawienia z nosa – hormony ciążowe zwiększają ukrwienie błony śluzowej nosa i sprawiają, że jej naczynia stają się kruche, dlatego część kobiet doświadcza w II trymestrze kilku takich epizodów. Jeśli jednak krwawienia są częste, mogą świadczyć o podwyższonym ciśnieniu krwi: zgłoś je lekarzowi6.
  • Ból w pachwinach i po bokach podbrzusza – to ból więzadła obłego podtrzymującego macicę, jedna z najczęstszych dolegliwości II trymestru. Pojawia się nagle, przy gwałtownym ruchu, kichaniu czy kaszlu. Pomagają zmiana pozycji i powolne wstawanie z boku7.
  • Nasilone zaparcia i zgaga – progesteron wciąż spowalnia perystaltykę jelit, a rosnąca macica coraz mocniej uciska żołądek. Pomagają mniejsze a częstsze posiłki, dużo wody, błonnik i unikanie pozycji leżącej zaraz po jedzeniu8.
  • Zwiększona wydzielina z pochwy – przezroczysta lub biaława i bezwonna jest zjawiskiem naturalnym9. Każdą zmianę koloru, nieprzyjemny zapach, świąd lub pieczenie zgłoś lekarzowi – to możliwe objawy infekcji.
  • Pierwsze objawy rozstępów – świąd skóry brzucha, piersi i ud, czasem zaczerwienienie lub różowo-czerwone smugi. Ich przyczyną jest po prostu szybkie rozciąganie skóry, stąd powstają u nawet 50–90% ciężarnych. Przeciwdziałać rozstępom pomaga codzienne nawilżanie skóry i zapobieganie nadmiernemu przyrostowi masy ciała10.

Jak zmieniają się piersi w przygotowaniu do karmienia?

Piersi zmieniają się w ciąży najszybciej – pierwsze różnice większość kobiet zauważa już w pierwszych tygodniach, a na początku II trymestru stają się one dość wyraźne. Estrogeny, progesteron, prolaktyna i laktogen łożyskowy przygotowują gruczoły do produkcji mleka, a w związku tym:

– Piersi znacznie się powiększają – rozrasta się tkanka gruczołowa i tłuszczowa. W trakcie ciąży piersi mogą się powiększyć nawet o 1–2 rozmiary.
– Piersi stają się ciężkie i tkliwe – bardziej wrażliwe na dotyk, czasem bolesne, zwłaszcza po bokach i w okolicy brodawek.
– Brodawki i ich otoczki ciemnieją ze względu na zwiększoną produkcję melaniny pod wpływem hormonów.
– Pojawiają się i powiększają guzki Montgomery’ego. Drobne, jasne grudki na otoczkach to ujścia gruczołów łojowych. Wydzielają natłuszczającą substancję, która chroni skórę brodawek i zawiera substancje zapachowe ułatwiające noworodkowi odnalezienie piersi11.
– Żyły są bardziej widoczne – z jednej strony z powodu większej objętości krwi, z drugiej przez cienką skórę powiększających się piersi.
– Rozpoczyna się produkcja siary – od II trymestru w gruczołach piersiowych zaczyna powstawać pierwszy pokarm dla dziecka. U niektórych kobiet jej kropla może się czasem pojawić na brodawce, ale brak wycieku jest w normie i nie świadczy o przyszłych problemach z karmieniem12.

Jak sobie pomóc? Dobierz wygodny biustonosz ciążowy bez fiszbinów, najlepiej z szerokimi ramiączkami i miękkimi miseczkami z bawełny. Używaj balsamu nawilżającego albo preparatu na rozstępy w ciąży. Brodawki myj delikatnie i małą ilością mydła, aby nie przesuszać skóry.

Jak o siebie dbać w 16. tygodniu ciąży?

Tak jak od początku ciąży. Jeśli nie czytałaś poprzednich artykułów z serii, zachęcamy do lektury – znajdziesz w nich szczegółowe wskazówki dotyczące diety, używek i pracy w ciąży.

W II trymestrze ważne są zwłaszcza:

  • Codzienny ruch – w zdrowej ciąży Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo, np. spacerów, pływania, jogi prenatalnej czy pilatesu dla ciężarnych13. Ćwicz też już mięśnie dna miednicy i jeśli jeszcze tego nie zrobiłaś, rozważ konsultację z fizjoterapeutą uroginekologicznym. Aktywność fizyczna łagodzi ból kręgosłupa, poprawia samopoczucie i pomaga przygotować ciało do porodu14.
  • Wapń w diecie – dziecko intensywnie buduje teraz szkielet. Chociaż zalecane spożycie wapnia w ciąży nie wzrasta (organizm sam zwiększa jego wchłanianie), warto zadbać, żeby nie zabrakło go w diecie – żeby organizm nie musiał nadmiernie nadszarpywać rezerw zgromadzonych w kościach. Jego źródłami są m.in. nabiał, sezam, mak, migdały, tofu, sardynki, zielone warzywa liściaste i wody wysokozmineralizowane. Norma dla kobiet w ciąży wynosi 1000–1300 mg wapnia dziennie15.
  • Kontrola przyrostu masy ciała – pomaga zapobiegać wielu problemom, od rozstępów po cukrzycę ciążową. Od II trymestru kobieta z prawidłowym BMI przed ciążą powinna przybierać na wadze około 0,35–0,5 kg tygodniowo16. Warto raz w tygodniu rano ważyć się na czczo i zapisywać wynik – pozwoli to w porę zauważyć zbyt szybki przyrost.
  • Spanie na boku – z poduszką między kolanami i pod brzuchem. Taka pozycja odciąża kręgosłup i zmniejsza ucisk rosnącej macicy na duże naczynia krwionośne, co sprzyja lepszemu krążeniu. Aktualne badania nie wskazują, by pozycja snu w pierwszej połowie ciąży wpływała na ryzyko powikłań, ale na późniejszym etapie ciąży zaleca się zasypianie na boku17. Warto więc stopniowo przyzwyczajać się do tej pozycji już teraz.

Co niepokoi w 16. tygodniu ciąży?

Choć ryzyko poronienia w 16. tygodniu jest już bardzo niskie, nadal mogą się pojawić dolegliwości i powikłania wymagające konsultacji, np. infekcja dróg moczowych czy objawy skracania się szyjki macicy. 

Zgłoś się pilnie do lekarza, jeśli zaobserwujesz:

  • gorączkę;
  • krwawienie z dróg rodnych lub wyciek płynu z pochwy;
  • silny, narastający lub utrzymujący się ból podbrzusza;
  • regularne, bolesne skurcze macicy;
  • objawy infekcji dróg moczowych (pieczenie przy oddawaniu moczu, częste parcie, ból w okolicy lędźwiowej);
  • silne osłabienie, omdlenia lub uporczywe zawroty głowy;
  • intensywny świąd skóry, zwłaszcza dłoni i stóp.

Drugi trymestr to też dobry czas na rozwijanie wiedzy o ciąży, porodzie i pierwszych tygodniach z dzieckiem. Wiele szkół rodzenia, w tym Supermama, organizuje spotkania online, bezpłatne webinary i konsultacje z położnymi czy fizjoterapeutami uroginekologicznymi – wcześnie rozpoczęta edukacja procentuje większym spokojem w III trymestrze.

FAQ:

1. Kiedy zaczyna się 5. miesiąc ciąży?

    Umownie 5. miesiąc ciąży zaczyna się w 18. tygodniu i trwa do końca 22. tygodnia. W tym czasie rozwój dziecka wkracza w nową fazę – wiele kobiet zaczyna wyraźnie odczuwać ruchy maluszka, a USG połówkowe pozwala szczegółowo ocenić anatomię płodu. 

    2. Jak wyczuć ruchy dziecka w 16. tygodniu ciąży? 

      W 16. tygodniu ciąży dziecko jest aktywne, ale jego ruchy są wciąż zbyt delikatne, aby większość pierworódek mogła je wyczuć. Wieloródki czasem już czują lekkie „motylki”, głównie w pozycji leżącej i w ciszy, gdy mogą się skupić na sygnałach z ciała. 

      3. Czy dziecko w brzuchu czuje dotyk ojca?

        Tak. W czasie ciąży dziecko reaguje na dotyk brzucha, ale raczej dopiero w drugiej jej połowie. Wtedy z każdym kolejnym tygodniem reakcje na dotyk i dźwięk są wyraźniejsze.

        4. Co może niepokoić w 16. tygodniu ciąży? 

          Przede wszystkim krwawienie z dróg rodnych, wyciek płynu z pochwy, silny ból podbrzusza, regularne skurcze macicy, gorączka lub objawy infekcji dróg moczowych. W razie wątpliwości zapytaj swojego lekarza. 

          5. W którym tygodniu ciąży najbardziej rośnie brzuch?

            Brzuch najbardziej rośnie między 20. a 32. tygodniem ciąży, gdy macica i dziecko intensywnie się powiększają. Tempo wzrostu i wielkość brzucha zależą też jednak od budowy ciała, liczby ciąż i ułożenia macicy. 

            Bibliografia:

            1. Vaglio S., Chemical communication and mother-infant recognition, „Communicative & Integrative Biology” 2009, nr 2(3), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2717541/ (dostęp 13.05.2026).

              2. Chaudhry S. R., Chaudhry K., Anatomy, Abdomen and Pelvis: Uterus Round Ligament, StatPearls Publishing 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499970/ (dostęp 13.05.2026).

              3. Daher L., Frise C., Harrington D., Gastrointestinal and liver disease in pregnancy, „Obstetrics, Gynaecology & Reproductive Medicine” 2021, t. 31, nr 9, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1751721421001329 (dostęp 13.05.2026).

              4. Gupta K. K., Anari S., Medical management of rhinitis in pregnancy, „Auris Nasus Larynx” 2022, t. 49, nr 6, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0385814622000323 (dostęp 13.05.2026).

              5. Katulski K. i in., Physiological changes in the mammary glands during a female’s life, „Polish Journal of Radiology” 2024, nr 89, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11384216 (dostęp 13.05.2026).

              6. Kepley J. M., Bates K., Mohiuddin S. S., Physiology, Maternal Changes, StatPearlsPublishing 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539766/ (dostęp 13.05.2026). 

              7. Kwiatkowska E. i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży i w czasie po porodzie, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2023, t. 8, nr 2, s. 114–128, https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip-oraz-polskiego (dostęp 07.05.2026).

              8. Liddle S. D., Pennick V., Interventions for preventing and treating low‐back and pelvic pain during pregnancy, „Cochrane Database of Systematic reviews” 2015, nr 9, https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD001139.pub4/pdf/full (dostęp 12.05.2026).

              9. Moore K. L., Persaud T. V. N., Torchia M. G., The Developing Human. Clinically Oriented Embryology 9th edition, Philadelphia 2013, Elsevier Saunders, https://koracademy.com/sites/default/files/inline-files/Embryology%20KLM.pdf (dostęp 07.05.2026).

              10. Manzanares S., Benítez A., Naveiro-Fuentes M. i in., Accuracy of fetal sex determination on ultrasound examination in the first trimester of pregnancy, „Journal of Clinical Ultrasound” 2016, nr 44(5), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26663411/ (dostęp 07.05.2026).

              11. Rychlik E. i in., Normy żywienia dla populacji Polski, Warszawa 2024, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Normy-spozycia-dla-populacji-polski-30-07.pdf (dostęp 07.05.2026).

              12. Shaw G., Sometimes It’s More than Just a Nosebleed, „Emergency Medicines News” 2024, nr 46(9), https://journals.lww.com/em-news/fulltext/2024/09000/sometimes_it_s_more_than_just_a_nosebleed.3.aspx?context=latestarticles (dostęp 13.05.2026). 

              13. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacji opieki okołoporodowej, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/standard-organizacji-opieki-okoloporodowej-18753726 (dostęp 07.05.2026).

              14. Silver R. M. i in., Prospective Evaluation of Maternal Sleep Position Through 30 Weeks of Gestation and Adverse Pregnancy Outcomes, „Obstetrics & Gynecology” 2019, nr 134(4), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31503146/ (dostęp 13.05.2026).

              Przypisy:

              1. K. L. Moore, T. V. N. Persaud, M. G. Torchia, The Developing Human. Clinically Oriented Embryology 9th edition, Philadelphia 2013, Elsevier Saunders, s. 250, https://koracademy.com/sites/default/files/inline-files/Embryology%20KLM.pdf (dostęp 07.05.2026). ↩︎
              2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacji opieki okołoporodowej, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/standard-organizacji-opieki-okoloporodowej-18753726 (dostęp 07.05.2026). ↩︎
              3. K. Wojda, Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. Karowicz-Bilińska A., Kowalska-Koperek U., Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 10, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 07.05.2026). ↩︎
              4. J. M. Kepley, K. Bates, S. S. Mohiuddin, Physiology, Maternal Changes, StatPearlsPublishing 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539766/ (dostęp 13.05.2026). ↩︎
              5. K. K. Gupta, S. Anari, Medical management of rhinitis in pregnancy, „Auris Nasus Larynx” 2022, t. 49, nr 6, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0385814622000323 (dostęp (dostęp 13.05.2026). ↩︎
              6. G. Shaw, Sometimes It’s More than Just a Nosebleed, „Emergency Medicines News” 2024, nr 46(9), https://journals.lww.com/em-news/fulltext/2024/09000/sometimes_it_s_more_than_just_a_nosebleed.3.aspx?context=latestarticles (dostęp 13.05.2026). ↩︎
              7. S. R. Chaudhry, K. Chaudhry, Anatomy, Abdomen and Pelvis: Uterus Round Ligament, StatPearls Publishing 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499970/ (dostęp 08.05.2026). ↩︎
              8. L. Daher, C. Frise, D. Harrington, Gastrointestinal and liver disease in pregnancy, „Obstetrics, Gynaecology & Reproductive Medicine” 2021, t. 31, nr 9, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1751721421001329 (dostęp 08.05.2026). ↩︎
              9. N. Sethi i in., Prevalence, risk factors, and adverse outcomes of bacterial vaginosis among pregnant women: a systematic review, „BMC Pregnancy and Childbirth” 2025, t. 25, nr 40, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11744995/ (dostęp 07.05.2026). ↩︎
              10. B. Farahnik i in., Striae gravidarum: Risk factors, prevention, and management, „International Journal of Women’s Dermatology” 2017, t. 3, nr 2, s. 77, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352647516300272 (dostęp 08.05.2026). ↩︎
              11. S. Vaglio, Chemical communication and mother-infant recognition, „Communicative & Integrative Biology” 2009, nr 2(3), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2717541/ (dostęp 13.05.2026). ↩︎
              12. K. Katulski i in., Physiological changes in the mammary glands during a female’s life, „Polish Journal of Radiology” 2024, nr 89, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11384216 (dostęp 13.05.2026). ↩︎
              13. E. Kwiatkowska i in., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (PTMS) dotyczące aktywności fizycznej w ciąży i w czasie po porodzie, „Ginekologia i Perinatologia Praktyczna” 2023, t. 8, nr 2, s. 114, https://www.ptgin.pl/artykul/rekomendacje-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip-oraz-polskiego (dostęp 07.05.2026). ↩︎
              14. A. Piekarska i in., Rehabilitacja w ciąży… i boli mniej, „Sztuka Leczenia” 2019, nr 1, s. 65, https://www.sztukaleczenia.pl/pub/2019/1/sztuka-leczenia-2019-65-71.pdf (dostęp 07.05.2026). ↩︎
              15. E. Rychlik i in., Normy żywienia dla populacji Polski, s. 257– 295. ↩︎
              16. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, Determining Optimal Weight Gain w: Weight Gain During Pregnancy: Reexamining the Guidelines, Waszyngton 2009, The National Academies Press, https://nap.nationalacademies.org/read/12584/chapter/9 (dostęp 07.05.2026). ↩︎
              17. R. M. Silver i in., Prospective Evaluation of Maternal Sleep Position Through 30 Weeks of Gestation and Adverse Pregnancy Outcomes, „Obstetrics & Gynecology” 2019, nr 134(4), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31503146/ (dostęp 13.05.2026). ↩︎